सुमन सुस्केरा
सप्तरीको छिन्नमस्ता गाउँपालिका–४ लालापट्टीका दिनेश पंडितले छोरा रूपेशलाई उदयपुरको बेल्टारस्थित ज्योति माध्यमिक विद्यालयको कक्षा–८ मा भर्ना गरेका छन् । उक्त विद्यालयमा गाउँका छ जना बालबालिका पढिरहेको पद पछ्याउदै उनले गत शैक्षिक सत्रमा छोरालाई यहाँ ल्याएका हुन् । आफ्नो गाउँको विद्यालयमा पढाइ राम्रो नभएपछि बेल्टारको विद्यालयमा लग्नु परेको उनले बताए । उनका गाउँका शिक्षकले विद्यालयमा समय नदिने हुँदा सरकारी विद्यालय गतिलो नबनेको उनको भनाइ छ । उनले भने– ‘मधेशका विद्यालय विश्वासको वातावरण नै छैन, आयोग पास गरेर आएका शिक्षक सक्षम भए पनि विद्यालयमा समय नै दिंदैनन ।’ औषधि पसल संचालन गर्दै आएका दिनेशले मधेशको सरकारी शिक्षा सुधार हुन निक्कै समय लाग्ने ठान्छन् ।
रौतहटको नर्कटीयाका विनोद प्रसाद यादवका दुई छोरा अमित र सुमित हेटौंडाको भुटनदेवी माविमा पढिरहेका छन् । जेठो अमित यो बर्ष एसईई दिने तयारीमा छन् भने कान्छो सुमित कक्षा–९ मा पढ्दैछन् । उनले दुबै छोरालाई चार वर्षअघिदेखि हेटौडा ल्याएका हुन् ।
पंडित र यादव मात्रै होइन मधेशका उनी जस्ता हजारौं अभिभावकले जिल्ला अन्तर गराएर हेटौंडा, सिन्धुली, गाईघाट लगायतका पढाइको गुणस्तर तुलनात्मक रूपमा राम्रो भएका सामुदायिक विद्यालयमा छोराछोरी पढाइरहेका छन् । हेटौंडाको आधुनिक राष्ट्रिय माविमा कक्षा १० मा पढ्दै गरेका सागर गुप्ता कक्षा–८ देखि नै हेटौंडामै छन् । बाराको सिम्रौनगढ स्थायी घर भएका गुप्तालाई राम्रो विद्यालयके खोजीमा परिवारले गाउँको विद्यालय छाडी हेटौंडा ल्याएको हो ।
विकल्प खोल्दै उत्तर सर्दै अभिभावक
विद्यार्थीको संख्यालाई आधार मान्दा; मधेशका अभिभावकले उत्तरतर्फका विद्यालयमा विश्वास गरेको देखिन्छ । चुरे र महाभारत पर्वतको आसापसका बस्तीमा भर्ना हुन आउने अस्थायी विद्यार्थीमा मधेशतर्फका बालबालिका धेरै छन् । सिन्धुलीको गौमती माध्यमिक विद्यालय, उदयपुरको गाइघाटमा रहेको त्रियुगा मावि, चौदण्डीगढी नगरपालिकास्थित बेल्टारमा रहेको ज्योति मावि तथा कटारीमा रहेको त्रिवेणी माविमा मधेशका विद्यार्थीको संख्या उल्लेख्य छ ।
गाईघाटको त्रियुगा माविमा विद्यार्थी संख्या २,५४७ रहेको छ । यसको कक्षा–८ मा अध्ययनरत २२० जना विद्यार्थी मध्ये २० जना विद्यार्थी जिल्ला बाहिरका छन् । साधारण र प्राविधिक धारको कक्षा चलिरहेको सो विद्यालयमा दुवैतर्फ जिल्ला बाहिरको विद्यार्थी संख्या उल्लेख्य छ । प्रअ सुवास विष्टले पालिकाकै विद्यालय क्षेत्र र जिल्ला बाहिरको विद्यार्थी जोड्दा १ हजार तीन सय बढी रहेको बताए । जम्मा १,३२० जना विद्यार्थी रहेको उदयपुरकै बेल्टारस्थित ज्योति माविमा ३४२ जना विद्यार्थी जिल्ला बाहिरका छन् । प्रअ राजकुमार ओझाका अनुसार सो विद्यालयमा मूलतः सप्तरी, सर्लाही, सुनसरी, भोजपुर र खोटाङका बालबालिका धेरै छन् । सिन्धुलीको माढीबजारमा रहेको गौमती माविमा पनि जिल्ला बाहिरका पढ्ने विद्यार्थी प्रशस्त छन् । सो माविका प्रअ दिपक बुढाथोकीका अनुसार उनको विद्यालयमा १६४ जना विद्यार्थी जिल्ला बाहिरका छन् । त्यसरी आउनेमा मधेशका सर्लाही, महोत्तरी, धनुषा, सिरहा तथा रौतहटसम्म बढी छन् ।
मधेशका विद्यार्थीको लागि आकर्षणको केन्द्र मध्येको एउटा ठाउँ उदयपुरको कटारी पनि एक हो । कटारी बजारमा रहेको त्रिवेणी माविका कक्षा–६ देखि १२ सम्मका विद्यार्थीलाई आधार मान्ने हो भनें जिल्ला बाहिरबाट आएर पढ्ने विद्यार्थीको संख्या २६७ जना देखिन्छ । यो विद्यालयमा जम्मा २ हजार जति विद्यार्थी छन् । प्रअ बालकृष्ण कार्कीका अनुसार, अस्थानीयमध्ये ‘केही खोटाङ, ओखलढुंगाका विद्यार्थी छन् भने, बाँकी सिरहा र धनुषाका विद्यार्थी छन् ।’
हेटौंडाका विद्यालयमा भर्ना पाउनै मुस्किल
हेटौंडाका विद्यालयमा जिल्ला बाहिरका विद्यार्थीको बाहुल्य बढ्दै गएको देखिएको छ । यहाँका नाम कहलिएका सामुदायिक विद्यालयमा मात्र हैन निजी विद्यालयमा पनि विशेषतः मधेशका विद्यार्थीको आकर्षण धेरै देखिएको छ । यहाँका कतिपय सामुदायिक विद्यालयमा ८० प्रतिशतसम्मको अस्थानीय या बाहिरी जिल्लाका विद्यार्थी भएको बताइन्छ । हेटौैंडा उपमहानरपालिकाका वरिष्ठ विद्यालय निरीक्षक हरिचन्द्र सापकोटाका अनुसार सामुदायिकतर्फ सिद्धार्थ मावि, चन्द्रोदय मावि, आधुनिक राष्ट्रिय मावि, भुटनदेवी मावि, बालज्योति मावि तथा प्रगति माविमा विद्यार्थीको चाप छ । प्रदेशको राजधानी र बाहिरी जिल्ला बारा, पर्सा, रौतहट, सर्लाही तथा महोत्तरीसम्मका विद्यार्थीहरू अध्ययनका लागि हेटांैडामा नै कोठा भाडामा लिएर अभिभावकले आफ्ना छोराछोरीलाई पढाउने गरेका छन् । कक्षाकोठा अभावकका कारण आधुनिक, भुटनदेवी, सिद्धार्थ र बालज्योति माध्यमिक विद्यालयले विद्यार्थी भर्ना लिन छाडेपछि अहिले अरू विद्यालयमा पनि विद्यार्थीको चाप बढेको छ । निरीक्षक सापकोटाका अनुसार बाहिरी जिल्लाका विद्यार्थी बड्नुमा यहाँका सामुदायिक विद्यालयको पठन–पाठन सुध्रिनु अनि प्रदेशको राजधानी रहनुले मुख्य भूमिका खेलेको हुनुपर्छ ।
भुटनदेवी मावि र आधुनिक मावि–हेटौंडाका पर्खाल जोडिएका सामुदायिक विद्यालय हुन् । यी विद्यालयमा हरेक शैक्षिक सत्रमा विद्यार्थी भर्ना गर्ने होडबाजी नै चल्छ । भुटनदेवी माविमा अहिले २,२६८ जना विद्यार्थी छन् । यो तथ्यांकमा करीब ६६ प्रतिशत विद्यार्थी मकवानपुर बाहिरबाट आएर पढ्नेको संख्या रहेको विद्यालयका प्रअ माधव दाहालले बताए । उनले भने– ‘तराईका जिल्लाका बच्चाहरू ६६ प्रतिशतको हाराहारीमा रहेका छन् । त्यसो त सुदूरपश्चिमको डोटीदेखि सुदुर पूर्वको झापासम्मका विद्यार्थीहरू पनि यहाँ छन् ।’ बारा, पर्सा, रौतहट, सर्लाही र धनुषाका विद्यार्थीहरू धेरै रहेको प्रअ दाहालले बताए । विद्यालयको तथ्यांक अनुसार भुटनदेवी माविमा मकवानपुर जिल्ला भित्रका ७६५ जना विद्यार्थी छन् । सिन्धुलीका ७४, चितवनका १६, बाराका ३५४, पर्साका १७२, रौतहटका ५००, सर्लाहीका २४६, महोत्तरीका १३, सिरहाका १६ र धनुषाका ३८ जना सहित अन्य जिल्लाका एक दुई विद्यार्थी गरि कुल १५०३ जना विद्यार्थी जिल्ला बाहिरका छन् ।
आधुनिक राष्ट्रिय माविमा ८० प्रतिशतको हाराहारीमा अस्थानीय अर्थात् बाहिरका विद्यार्थी आएर पढ्ने गरेका छन् । आधुनिक राष्ट्रिय माबिको कक्षा–८, ९ र १० मा १११२ जना विद्यार्थी छन् । ती मध्ये ८२२ जना विद्यार्थी मधेशका जिल्लाका रहेको विद्यालयका प्रअ रामसागर गुरागाईँले बताए । उनी भन्छन्, ‘हाम्रो सिकाइ उपलब्धिलाई आधार मानेर नै विद्यार्थीहरूको चाप बढेको हुनुपर्छ ।’ तराईका जिल्लामा पढाई कमजोर भएको कारण पनि यहाँ आउने गरेको उनको भनाई छ । हरेक नयाँ शैक्षिक सत्रमा १० देखि १५ प्रतिशत मात्र विद्यार्थी भर्ना हुने र अरू फर्काउनु पर्ने बाध्यता रहेको छ ।
स्थानीय बालबालिकालाई भर्नामा प्राथमिकता
बालज्योति मावि–हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा नम्बर–५, पिप्लेस्थित सामुदायिक विद्यालय हो । यो विद्यालय अरू विद्यालय भन्दा फरक खालको छ । ५ वर्ष पहिला यो विद्यालयको अबस्था एकदमै जर्जर थियो । कक्षा–१० सम्म पढाई हुने यो विद्यालयमा विद्यार्थी मुस्किलले २४४ जना थिए । जिल्ला शिक्षा कार्यालयले विद्यार्थी कम हुने विद्यालयलाई मर्ज गर्ने रणनीति बनाएपछि कसरी विद्यालय जोगाउने भन्ने खालका छलफल हुन थाले । शिक्षाको गुणस्तर राम्रो रहेको देखाउनको लागि पनि स्थानीयको मन जित्न त्यतिबेला यो विद्यालयलाई निक्कै ठूलो चुनौती थियो । त्यही चुनौती र हुटहुटीको परिणाम स्वरूप तल्लो तहदेखि विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि बढाउने र विद्यालयलाई राम्रो बनाउनु पर्छ भन्ने धारणाले विद्यालयको टिमलाई एकजुट गरायो ।
बालज्योति माविका प्रअ भरतप्रसाद अर्याल तल्लो कक्षादेखिकै सुधारबाट विद्यालयले अभिभावकको मन जित्न सकेको बताउँछन् । उनका अनुसार हाल बालविकास स्तरका आठ वटा कक्षाहरू रहेका छन् । ती कक्षामा विद्यालय वरपरका स्थानीय बालबालिका नै छन् । नयाँ शैक्षिक सत्र आउन तीन महिना बाँकी छँदै आगामी शैक्षिक सत्रको निम्ति कक्षा १ सम्मको भर्ना सकिएको छ । सबै कक्षा विद्यार्थीले भरिएका छन् । प्रअ अर्याल भन्छन्, एउटा कक्षामा ७० जना विद्यार्थी भन्दा बढी राख्न सक्ने अवस्था छैन, त्यसमा पनि दुई सेक्सन हुन्छ ।’ उक्त विद्यालयको आसपासमा ११ वटा निजी विद्यालयहरू पनि छन् । तर पनि बालज्योति माविले बितेका ५ वर्षमा स्थानीयको मन पर्याप्त जितेका कारण यसमा टाढाका विद्यार्थीलाई भर्ना पाउन कठिन भएको छ ।
नेपाली र अंग्रेजी माध्यममा फरक–फरक कक्षा चलाइएको बालज्योति माविमा हालसम्म १,४६० जना विद्यार्थी अध्ययनरत छन् । ५०÷६० जना बाहेक यहाँका सबै विद्यार्थी स्थानीय हुन् । प्रअ अर्याल भन्छन्, ‘स्थानीयलाई नै प्राथमिकतामा राखी गुणस्तरीय शिक्षा दिने भनेर अभियान चलाइरहेका छौं । त्यसैले, हाम्रो ध्यान स्थानीय बालबालिकामा छ । बाहिरी जिल्लाका विद्यार्थीलाई हामीले निराश पारिरहेका छौं ।’
यो विद्यालयमा विद्यार्थी भन्दा पहिला नै हरेक कक्षा कोठामा शिक्षकहरू पुगिसक्ने व्यवस्था गरिएको छ । ‘हरेक कक्षाका विद्यार्थीलाई शिक्षकले कक्षामा स्वागत गर्छन् । यति मात्र हैन, बालबालिकालाई शिक्षकले सँगै गएर खाजा खुवाउँछन् ।
७२ जना शिक्षक–कर्मचारी रहेको यो विद्यालयका सबै शिक्षकका छोराछोरी यही विद्यालयमा पढ्ने गरेका छन् । बाल कक्षा देखि ५ सम्मका कक्षा कोठामा बढीमा ३५ जना मात्र विद्यार्थीलाई राखेर पढाइन्छ । यसोगर्दा सबै विद्यार्थीको होमवर्क हेर्न भ्याईने र सिकाउन पनि सजिलो हुने विद्यालयको अनुभव छ । विद्यालयले होमवर्क दिएको जानकारी अभिभावकलाई समेत दिने गरेको छ । ‘होमवर्क डायरीमा लेखेर पठाईन्छ, उनले भने, लेख्न छुटाउन सक्ने भएकोले त्यो बारेमा अभिभावकलाई मोवाईलको म्यासेजमा समेत पठाउने गरिएको छ ।’ माथिल्लो कक्षामा अधिकतम ४० जना राख्ने गरिएको भएपनि ३० देखि ३५ जनालाई राखेर पढाइने अर्याल बताउँछन् । धेरै विद्यार्थी हुँदा होमवर्क परीक्षण गर्न पनि नभ्याईने अवस्था भएपछि थोरै विद्यार्थीहरूलाई राखेर पढाउने र हेरचाह गर्ने गरिएको अर्यालको भनाइ छ ।
विद्यालय परिसरमा नै ब्यवस्थापनकोलागि तीनवटा कार्यालयहरू बनाईएका छन् । यो विद्यालयमा बालबिकास कक्षादेखि १० सम्ममा ३८ वटा कक्षामा पढाइ हुन्छ । आर्थिक अवस्था र सिकाइ कमजोर भएका बालबालिका लागि विद्यालयले विहान र साँझ् अतिरिक्त कक्षा समेत संचालन गर्ने गरेको छ ।’ संघीय सरकारले उत्कृष्ट कार्यसम्पादन गरेको भन्दै यस वर्ष रु.५ लाख पुरस्कार समेत प्रदान गरेको थियो ।
संस्थागत (निजी) तर्फ उदयपुरको गाईघाटको प्याराडाईज, अन्नपुर्ण र क्यानभासमा विद्यार्थी धेरै छन् । यहाँ पढ्ने जिल्ला बाहिरका विद्यार्थीहरू पनि छन् । मकवानपुरको हेटौंडाको सोलिडारिटी एकेडेमी, जे.एस. निकेतन, बालजागृति, नवोदय शिशु सदन, तुलसी मेयर मेमोरियल, ब्रम्हदिप एकेडेमी, साहसिल इङलिस सेकेण्डरी स्कूल, ज्ञानोदय बालबाटिका संस्थागत विद्यालय मध्ये एक हजार बढी विद्यार्थी छन् । ‘विद्यार्थीको चाप बढेसँगै होस्टलहरू भरिएका छन्, सरकारी, बोर्डिङका शिक्षकहरूको घरहरू होस्टल बनेका छन्, हिसान मकवानपुरका अध्यक्ष सुबेदीले भने, निजी विद्यालयका शिक्षकका पनि व्यक्तिगत होस्टल छन्, संस्थागत विद्यालयका आवासिय होस्टल पनि भरिभराउ नै छन् ।’ बाहिरबाट आएका विद्यार्थीहरूमा पढ्ने संस्कार पनि बढेको छ, जसले गर्दा सिकाइ उपलब्धि राम्रो देखिएको दाबी हेटौडा उपमहानगर शिक्षा शाखाको छ ।
No comments:
Post a Comment